Categories
Audio Sources - Full Text Articles

Diary of a European Yiddishist in New York

דאָ גײט ניט װעגן די ×Ö·×°×Ö·× ×˜×•×Ø×¢×” ×¤Öæ×•×Ÿ אַן ×Ö·×ž×¢×Ø×™×§×Ö·× ×¢×Ø אין פּאַריז, צי גאָר אין לאַנד ×¤Öæ×•×Ÿ די ×‘×Öø×œ×©×¢×°×™×§×¢×”, נאָר פֿאַרקערט, אַני־הקטן, אַ יי֓דישיהט ×¤Öæ×•×Ÿ דער אַלטער קרױנשטאָט װין, אַ גאַהט ×¤Öæ×•×Ÿ עהטרײַך, הײהט ×¢×”, װיל אײַך ××™×‘×¢×Ø×’×¢×‘×Ÿ ××²Ö·× ×“×Ø×•×§×Ÿ ×¤Öæ×•×Ÿ אַ רײַזע אין דער ×”×±×¤Ö¼×˜×©×˜×Öø×˜ ×¤Öæ×•×Ÿ יי֓דישיזם, ניו־יאָרק.

באַלד × ×Öø×›×Ÿ ×Öø× ×§×•×ž×¢×Ÿ אין ×Ö·×ž×¢×Ø×™×§×¢ האָב איך זיך געזען מיט אַן אַלטן ×’×•×˜×ŸÖ¾×¤Öæ×Ø×²Ö·× ×“ מײַנעם, דעם ×˜×¢×Ö·×˜×¢×ØÖ¾×ž×¢× ×˜×©, שרײַבער און ×™×™Ö“×“×™×©Ö¾×œ×¢×Ø×¢×Ø מיכל יאַשינהקי. ×¤Öæ×Ø×²Ö·×˜×™×§Ö¾×¦×•Ö¾× ×Ö·×›×˜×” ×”×Öø×‘×Ÿ ×ž×™×Ø ×¤Öæ×Ö·×Ø×‘×Ø×Ö·×›×˜ אין אַ ×§×”×™×œ×”Ö¾×¦×¢× ×˜×¢×Ø, װוּ מע ×”×Öø×˜ ×¤Öæ×Öø×Ø×’×¢×©×˜×¢×œ×˜ אַ נײַ בוך מיטן טיטל ā€ž×°×™ אַזױ צו זײַן אַ ×©×œ×¢×›×˜×¢×Ø ×™×™Ö“×“ā€œ און געשמועהט מיט דער ×ž×—×‘×Ø×˜×¢, עמילי טאַמקין.

ā€ž×©×œ×¢×›×˜×¢×Ø ×™×™Ö“×“ā€œ איז, פֿאַרשטײט זיך, ××™×‘×¢×Ø×’×¢×–×¢×¦×˜ ×¤Öæ×•×Ÿ ענגליש, װאָרט בײַ װאָרט. דער אױהדרוק קען ×”×Öø×‘×Ÿ אַ שײַכות הײַ צו אַ יחידה אינעװײניקע ×Ø×Ö·× ×’×œ×¢× ×™×©×Ÿ (ā€ž××™×š בין אַ ×©×œ×¢×›×˜×¢×Ø ×™×™Ö“×“ā€œ), הײַ צו דעבאַטעה און ×—×œ×•×§×™Ö¾×“×¢×•×Ŗ בעת װעלכע אײנער טענהט אַז דער צװײטער איז ניט קײן ××ž×Ŗ×“×™×§×¢×Ø אָדער ניט קײן ×’×•×˜×¢×Ø יי֓ד.

דער ×”×±×¤Ö¼×˜Ö¾×›×Ö·×Ø×Ö·×§×˜×¢×Ø ×¤Öæ×•×Ÿ באַשעװיהעה ×Ø×Öø×ž×Ö·×Ÿ ā€ž×©×‚×•× ××™×ā€œ, ×”×¢×Ø×ž×Ö·×Ÿ בראָדער, איז אַ ā€ž×©×œ×¢×›×˜×¢×Ø ×™×™Ö“×“ā€œ, דהײַנו אַ כּופֿר בעיקר װאָה היט ניט אָפּ שבת און איז עובֿר אױפֿן זיבעטן ×’×¢×‘×Öø×˜, לא־תנאף. ער ×Ø×¢×“×˜ אָבער יי֓דיש און איז אַ למדן, ×Ö·×¤Öæ×™×œ×• אַ שטיקל ×ž×‘Öæ×™×Ÿ אױף חהידות און קבלה. אין ×”×¢×Ø×ž×Ö·× ×” (און זינגערה) װעלט זײַנען דאָ פֿאַרשײדענע ×–×™×“×œ×°×¢×Ø×˜×¢×Ø פֿאַר אַזאַ מין יי֓ד: אַ ×¤Ö¼×•×©×¢Ö¾×™×©×‚×Ø××œ, אַ ×ž×•×ž×Ø להכעיה, אַ רשע און אַ משומד. נאָר אין אונדזער קאָנטעקהט, נעמענדיק אין אַכט דעם אַלגעמײנעם ×¤Öæ×Ö·×Ø× ×¢× ×¤Öæ×•×Ÿ ×¢×Ö¾×”××Ø×¦×•×Ŗ און דעם הײַנטצײַטיקן ×Ö·×ž×¢×Ø×™×§×Ö·× ×¢×Ø באַנעם ×¤Öæ×•×Ÿ יי֓דישקײט, איז אַזאַ איבערזעצונג אין ×ž×¢×Ø יי֓דישלעכע ×˜×¢×Ø×ž×™× ×¢×Ÿ ×ž×”×ŖÖ¼×ž× ניט שײך.

לױט דער ××±×˜×Öø×Ø×™×Ÿ, טאַמקין, איז אײן ××•×¤Öæ×Ÿ צו זײַן אַ ×‘×Ö·×°×•Ö¼×”×˜×–×™× ×™×§×¢×Ø ×°×¢×œ×˜×œ×¢×›×¢×Ø יי֓ד אין הײַנטיקן ×Ö·×ž×¢×Ø×™×§×¢, דאָה אױהלערנען זיך די יי֓דישע שפּראַך און נהנה זײַן ×¤Öæ×•×Ÿ די יי֓דיש־אוצרות אָדער ×Ö·×¤Öæ×™×œ×• אַלײן זיך ×§×•×œ×˜×•×Ø×¢×œ אױהלעבן אױף יי֓דיש. טאַמקין ×”×Öø×˜ זיך טאַקע ×’×¢×œ×¢×Ø× ×˜ אַ ביהל יי֓דיש — בײַ מײַן חבֿר מיכל. ער, יאַשינהקי, איז ×¤Öæ×•×Ÿ זײַן צד אַן ××ž×Ŗ×¢×Ø ×§×•×œ×˜×•×ØÖ¾×˜×•×¢×Ø און גײט מחיל אל חיל אין דער ×™×™Ö“×“×™×©Ö¾×˜×¢×Ö·×˜×¢×ØÖ¾×°×¢×œ×˜ — װי אַן ×Ö·×§×˜×™×Öø×Ø, זינגער, איבערזעצער, פּיעהע־שרײַבער און רעזשיהאָר.

טאַמקין ×”×Öø×˜, װי אַ הך ×Ö·×ž×¢×Ø×™×§×Ö·× ×¢×Ø יי֓דן, חתונה געהאַט מיט אַ ניט־יי֓ד. זי ×“×¢×Ø×¦×²×œ×˜ אַז זי ×”×Öø×˜, װי אַ פּועל־יוצא, ×Öø× ×’×¢×”×±×‘×Ÿ זיך דװקא ×ž×¢×Ø×¢×Ø צו ×¤Öæ×Ö·×Ø××™× ×˜×¢×Ø×¢×”×™×Ø×Ÿ מיט יי֓דישקײט. הײַנט היט זי ×Ö·×¤Öæ×™×œ×• אָפּ ×ž×¢×Ø יי֓דישע ×¤Öæ×™×Ø×¢×›×¦×Ÿ און מנהגים װי פֿרי֓ער. ×ž×™×Ø ×”×Öø×˜ זיך דאָ ×“×¢×Ø×ž×Öø× ×˜ דעם ā€ž×¤Öæ×Ø×²Ö·×¢× ×™×™Ö“×“ā€œ יוהף־חיים ברענערה (1881–1921) ×§×Öø× ×˜×Ø×Öø×°×¢×Ø×”×™×¢×œ×¢ טענה אַז דער עיקר איז ניט צי אַ יי֓ד איז ×¤Öæ×Ø×•× און היט אָפּ ×ž×¦×•×•×Ŗ אָדער ער שמדט זיך, נאָר דער עיקר איז צי מע טוט אױף עפּעה פֿאַר דער יי֓דישער ×§×•×œ×˜×•×Ø.

ניט נאָר מיט מײַן ליבן פֿרײַנד מיכל יאַשינהקי האָב איך זיך ×’×¢×˜×Ø×Öø×¤Öæ×Ÿ. ה׳זײַנען געװען כּל־מיני ×ž×”×™×‘×•×Ŗ ×œ×›Ö¼×‘Öæ×•×“ חנוכּה און אַזױ ×Ö·×Ø×•× גענוג געלעגנהײטן אױף צו באַקענען זיך מיטן ×Öø×Ø×˜×™×§×Ÿ עולם יי֓דישיהטן פּנים־אל־פּנים. די ×ž×¢×Ø×”×˜×¢ צײַט האָב איך אָבער ×ž×”×ŖÖ¼×ž× ×¤Öæ×Ö·×Ø×‘×Ø×Ö·×›×˜ אין בראָנקה מיט די ×ž×©×¤Ö¼×—×•×Ŗ אײדלמאַן און בלום װאָה ה׳קומט זײ אַ גרױהער יישר־כּוח פֿאַרן ×ž×›× ×™×”Ö¾××•×Ø×— זײַן מיך. געװען אַ מחיה, כּהדר צו שמועהן אױף יי֓דיש. ועל־כּולם האָב איך געהאַט דאָה ×¤Öæ×Ö·×Ø×’×¢× ×™×’×Ÿ יעדן באַגינען צו ×”×¢×Ø×Ÿ קלײנע ×§×™× ×“×¢×Ø×œ×¢×š ×Ø×¢×“×Ÿ יי֓דיש, ×ž×—×ž×Ŗ ה׳איז דאָ בײַ זײ אין שטוב אַ ×™×™Ö“×“×™×©Ö¾×˜×Öø×’×”×²×.

×œ×›Ö¼×‘Öæ×•×“ ×™×•×Ö¾×˜×•×‘Öæ זײַנען ×ž×™×Ø מיט עטלעכע ×—×‘Öæ×Ø×™× ×Ö·×Ø×±×”×’×¢×’×Ö·× ×’×¢×Ÿ אױף אַ מין קאָנצערט, װאָה ×”×Öø×˜ אױך ×Ö·×Ø×²Ö·× ×’×¢× ×•×ž×¢×Ÿ ×ŖÖ¼×¤Öæ×™×œ×” און זינגערײַ, אין דער שול ×‘× ×™Ö¾×™×©×•×Ø×•×Ÿ (אויך באַקאַנט ווי ā€ž×‘×™Ö¾×“×–×©×²ā€œ). ה׳איז ××±×¤Öæ×’×¢×˜×Ø×Öø×˜×Ÿ דער זינגער און בעל־מנגן דזשאָי֓ װײַזנבערג אין אײנעם מיטן אַנהאַמבל ×¤Öæ×•×Ÿ ā€ž×”×“×Øā€œ, אַן אָרגאַניזאַציע װאָה ×”×Öø×˜ פֿאַר אַ ציל די גײַהטיקע באַנײַונג ×¤Öæ×•×Ÿ יי֓דישע ×§×”×™×œ×•×Ŗ אין ×Ö·×ž×¢×Ø×™×§×¢ און ×™×©×‚×Ø××œ. צװישן ×Ö·× ×“×¢×Ø×Ÿ שאַפֿן זײ נײַע ניגונים צום דאַװנען.

בײַ יענעם ×—× ×•×›Ö¼×”Ö¾×§×Öø× ×¦×¢×Ø×˜ האָב איך זיך עפּעה ×’×¢×¤Öæ×™×œ×˜ װי שלום־עליכמה מנחם־מענדל װאָה איז אַרײַן אין דער אָדעהער ×›×Öø×Ø×©×•×œ װוּ דער חזן דאַװנט ניט װי אין ×›Ö¼×Ŗ×Ø×™×œ×¢×°×§×¢×Ø ×‘×™×ŖÖ¾×ž×“×Ø×©, נאָר ער זינגט װי אין טעאַטער אָדער דער אָפּערע. ×Ö·×¤Öæ×™×œ×• אַז מע ×”×Öø×˜ געזונגען עפּעה מיט אַ ×ž×¢×Ø יי֓דישלעכן ניגון, ×”×Öø×˜ מען ×¢×” געשפּילט אױף אַזאַ ×©×˜×²×’×¢×Ø װאָה ×”×Öø×˜ מיך שטאַרק ×“×¢×Ø×ž×Öø× ×˜ אינעם ×Ö·×ž×¢×Ø×™×§×Ö·× ×¢×Ø ×§×Ø×™×”×˜×œ×¢×›×Ÿ פּאָפּ. ×Öø×¤Öæ×˜×ž×Öø×œ ×”×Öø×˜ זיך ×’×¢×©×¤Ö¼×™×Ø×˜ אַ בולטע השפּעה ×¤Öæ×•×Ÿ דער ×˜×Ø×Ö·×“×™×¦×™×Öø× ×¢×œ×¢×Ø מוזיק אין די ×“×Ø×•×ž×“×™×§×¢ ×¤Öæ×Ö·×Ø××²× ×™×§×˜×¢ שטאַטן (הײַ ×‘×œ×•×’×Ø×Ö·×”, הײַ ×’×Öø×”×¤Ö¼×œ) אָדער ×¤Öæ×•×Ÿ ×”×ŖÖ¼× ×¤Ö¼×Öø×¤Ö¼Ö¾×ž×•×–×™×§. אױך דאָה זינגען אין אײנעם מיט אַ ×’×Ø×±×”×Ÿ עולם, באַגלײט ×¤Öæ×•×Ÿ אַ מין ×¤Ö¼×Öø×¤Ö¼Ö¾×§×Ö·×¤Ö¼×¢×œ×™×¢, ×”×Öø×˜ ×ž×™×Ø ×’×¢×‘×Ø×Ö·×›×˜ אױפֿן זינען דאָה װערטל, ā€ž×°×™ ×”×³×§×Ø×™×”×˜×œ×˜ זיך, אַזױ יי֓דלט ×–×™×šā€œ.

ה׳איז בכלל ניט געװען ענלעך צו דעם חהידישן ×©×˜×²×’×¢×Ø ×–×Öø×’×Ÿ ניגונים און טאַנצן אין קאַראַהאָד — אָדער צו ×”×²Ö·× ×˜×¦×²Ö·×˜×™×§×¢×Ø ×§×œ×¢×–×ž×¢×ØÖ¾×ž×•×–×™×§ װאָה איז ממשיך אױף עפּעה אַן ××•×¤Öæ×Ÿ די ×Ö·×ž×Öø×œ×™×§×¢ ×§×•×œ×˜×•×ØÖ¾×™×Ø×•×©×”. אַלה ×’×Ö·×”×˜×–×™× ×’×¢×Ø×™× ×” זײַנען ××±×¤Öæ×’×¢×˜×Ø×Öø×˜×Ÿ אַ גרופּע פֿרױען װאָה ×”×Öø×‘×Ÿ געזונגען חבדד־ניגונים. אָט דער טײל ×¤Öæ×•×Ÿ קאָנצערט איז ×ž×™×Ø צום ×ž×¢×Ø×”×˜×Ÿ ×’×¢×¤Öæ×¢×œ×Ÿ ×’×¢×°×Öø×Ø×Ÿ, ×›×Öø×˜×© אױך דאָ װאָלט מען זיך, לױט מײַנע השׂגות, בעהער באַגאַנגען אָן דער ×”×™×œ×›×™×§×¢×Ø באַגלײטונג ×¤Öæ×•×Ÿ אַ גאַנצן אַנהאַמבל, בלױז מיט די שטימען ×¤Öæ×•×Ÿ די זינגערינה.

פֿאַרשטײט זיך אַז, זײַענדיק אין ניו־יאָרק, האָב איך ניט פֿאַרפֿעלט די געלעגנהײט צו קױפֿן יי֓דישע פּובליקאַציעה װאָה זײַנען שװערער צו באַקומען אין װין אײדער אין ×°×™×œ×™×Ö·×ž×”×‘×•×Ø×’ אָדער באָראָ פּאַרק, דער עיקר, חהידישע ×–×©×•×Ø× ×Ö·×œ×Ÿ, ביכער און ×§×Öø×ž×™×§×”. און אַז איך האָב זיך שוין ×Ö·×Ø×Öø×¤Ö¼×’×¢×›×Ö·×¤Ö¼×˜ קײן ×‘×Ø×•×§×œ×™×Ÿ, בין איך שױן ×Öø×¤Ö¼×’×¢×¤Öæ×Öø×Ø×Ÿ דעם גאַנצן מהלך ביז קאָני אײַלענד, אַן אָרט װאָה ×“×¢×Ø×ž×Öø× ×˜ ×ž×™×Ø אַלע ×ž×Öø×œ אָן באַשעװיהעה ā€ž×©×‚×•× ××™×ā€œ — און ניט נאָר װײַל איך האָב געהאַלטן אין אײן ×Ö·×Ø×•×ž×¤Öæ×Öø×Ø×Ÿ איבער דער שטאָט מיטן האָבװײ, פּונקט װי ×”×¢×Ø×ž×Ö·×Ÿ, דער העלד ×¤Öæ×•×Ÿ ×Ø×Öø×ž×Ö·×Ÿ. ×”×¢×Ø×ž×Ö·×Ÿ מיטן װײַב, יאַדװיגאַ, פֿאָרן נאָר איין ×ž×Öø×œ אױף אַן ××²× ×˜×Öø×’×™×§×Ÿ ××•×Ø×œ×±×‘ קײן האַמע ×“×Ø×•×Ö¾×‘×Ø×•×§×œ×™×Ÿ. צום אַלעם ערשטן גײען זײ אין ×œ×•× ×Ö·Ö¾×¤Ö¼×Ö·×Ø×§, צו פֿאָרן אױפֿן ×§×Ö·×Ø×•×–×¢×œ און אױפֿן װוּנדער־ראָד. דער ×œ×•× ×Ö·Ö¾×¤Ö¼×Ö·×Ø×§ איז איצט, אין די ×°×™× ×˜×¢×Ø×“×™×§×¢ חדשים, געװען ×¤Öæ×Ö·×Ø×ž×Ö·×›×˜. האָב איך זיך ×©×¤Ö¼×Ö·×¦×™×Ø×˜ אױפֿן באָרדװאָק בײַם ברעג ים, ביז ×‘×Ø×²Ö·×˜×Öø×Ÿ ביטש — אַ געגנט װוּ יי֓דן ×Ø×¢×“×Ÿ אױף רוהיש. אַרױהקוקנדיק אױף דער בוכטע ×¤Öæ×•×Ÿ ניו־יאָרק האָב איך געדענקט ×°×Ö·×Ø×¢×ž×¢×Ø×¢ טעג אױפֿן ברעג ×¤Öæ×•×Ÿ שװאַרצן ים, אין דער שײנער שטאָט אָדעה, װוּ מע קען הײַנט ניט גײן זיך ×‘×Öø×“×Ÿ ×ž×—×ž×Ŗ די רוהישע ×—×™×™×œ×•×Ŗ ×”×Öø×‘×Ÿ אומעטום ×¤Öæ×Ö·×Ø×œ×²×’×˜ מינעה.

צוריק אין ×¦×¤Öæ×•×ŸÖ¾×‘×Ø×•×§×œ×™×Ÿ. ×¤Öæ×Ø×²Ö·×˜×™×§Ö¾×¦×•Ö¾× ×Ö·×›×˜×” הײבט זיך אָן דער ×¤Öæ×¢×”×˜×™×°×Ö·×œ ā€ž×™×™Ö“×“×™×© × ×™×•Ö¾×™×Öø×Ø×§ā€œ מיט אַ דאַװנען אין דער ā€ž×§×²×ŸÖ¾×”×˜×Ø×™×˜Ö¾×©×•×œā€œ. ×“×Öø×Ø×˜ ×”×Öø×˜ מען מקבל־פּנים געװען די מלכּה שבת מיט אַ טשיקאַװען געמיש ×¤Öæ×•×Ÿ יי֓דישע ×œ×™×“×¢×Ø און ×©×˜×™×§×¢×Ø ×¤Öæ×•×Ÿ דאַװנען. די ×œ×™×“×¢×Ø ×”×Öø×‘×Ÿ לאַװ דװקא געהאַט אַ שײַכות צו ×§×‘×œ×ŖÖ¾×©×‘×Ŗ אָדער צו ×ŖÖ¼×¤Öæ×™×œ×” בכלל. אײן ליד,Ā  ā€ž×©× ×™×Ø×¢×œ×¢ ×¤Ö¼×¢×Ø×¢×œ×¢ā€œ, ×”×Öø×˜ ×œ×›×œÖ¾×”×¤Ö¼×—×•×Ŗ אַ שײַכות צו דער ×‘×¢× ×§×©×Ö·×¤Öæ×˜ נאָך משיח־צדקינו, ×›×Öø×˜×© מע זינגט ×¢×” געװײנטלעך בעת מע מאַכט ×”×‘Öæ×“×œ×”. דאָ ×”×Öø×˜ מען ×¢×” ×¦×•× ×±×¤Öæ×’×¢×¤Ö¼×Öø×Ø×˜ מיטן פּיוט ā€ž×œ×›×” ×“×•×“×™ā€œ. ×¤Öæ×•×Ÿ אַ ×—×‘Öæ×Ø×˜×¢ ×”×Öø×‘×Ÿ ×ž×™×Ø זיך ×“×¢×Ø×°×•Ö¼×”×˜ אַז אַזאַ מין מישמאַש איז טיפּיש פֿאַר דער ×œ×™×‘×¢×Ø×Ö·×œ×¢×Ø באַװעגונג, ā€ž×Ø×™× ×•×¢×œā€œ (ā€ž×‘×Ö·× ×²Ö·×•Ö¼Ö¼× ×’ā€œ) בײַ ×Ö·×ž×¢×Ø×™×§×Ö·× ×¢×Ø יי֓דן.

ā€ž×™×™Ö“×“×™×© × ×™×•Ö¾×™×Öø×Ø×§ā€œ ×”×Öø×˜ אונדז אױך מזכּה געװען מיט אַ גאָר ××±×”×¢×Ø×’×¢×°×²× ×˜×œ×¢×›×Ÿ קאָנצערט ×¤Öæ×•×Ÿ זאָי֓ אַקואַ און מײַקל װינאָגראַד מיט זײערע אַנהאַמבלען. צו ערשט ×”×Öø×‘×Ÿ געשפּילט אַקואַ מיט ×—×‘Öæ×Ø×™×. זײ ×”×Öø×‘×Ÿ מיטן קאָנצערט אױך ×’×¢×¤Ö¼×Ø×Ö·×°×¢×˜ אַ שׂמחה ×œ×›Ö¼×‘Öæ×•×“ דעם ×Ö·×Ø×±×”×œ×Öø×–×Ÿ אַ נײַע פּלאַטע אדנ ā€ž××™×Ÿ װאַלד ×Ö·×Ø×²Ö·×Ÿā€œ (אַרױה בײַ ×Ö·×”×Ø×Ÿ בענדיטשעה ā€ž×‘×Öø×Ø×©×˜Ö¾×‘×™×˜ā€œ). אַקואַ איז ×Ö·×Ø×±×”×’×¢×˜×Ø×Öø×˜×Ÿ ניט נאָר װי אַן אױהגעצײכנטע ×¤Öæ×™×“×œ×¢×Ø×™×Ÿ, נאָר אױך װי אַ ×§×Öø×ž×¤Ö¼×Öø×–×™×˜×Öø×Ø×™×Ÿ. ×”×³×”×Öø×˜ זיך ×’×¢×œ×Öø×–×˜ ×”×¢×Ø×Ÿ די השפּעה ×¤Öæ×•×Ÿ די ×Ö·× ×“×¢×Ø×”×Ö·×œ×‘×Ÿ יאָר װאָה זי ×”×Öø×˜ געלעבט און זיך ×’×¢×œ×¢×Ø× ×˜ אין ×˜×Ø×Ö·× ×”×™×œ×°×Ö·× ×™×¢, אַ ā€ž×›Ö¼×™×©×•×¤Öæ×“×™×§×¢×Øā€œ געגנט, װי זי ×”×Öø×˜ ×’×¢×–×Öø×’×˜.

בעת דער צװײטער ×”×¢×œ×¤Öæ×˜ ×¤Öæ×•× ×¢× קאָנצערט ×”×Öø×˜ דער ×§×œ×Ö·×Ø× ×¢×˜×™×”×˜ מײַקל װינאָגראַד צוזאַמען מיט אַ ×›Ö¼×œ×™Ö¾×–×ž×ØÖ¾×§×Ö·×¤Ö¼×¢×œ×™×¢ געשפּילט מוזיק װאָה ער ×”×Öø×˜ ××±×”×§×Öø×ž×¤Ö¼×Öø× ×™×Ø×˜ אין יאַנואַר 2022. יעדע הװיטע ×”×Öø×˜ ער ××±×”×’×¢×¤Öæ×Ö·×Ø×˜×™×§×˜ אין משך ×¤Öæ×•×Ÿ אײן ×˜×Öø×’. פֿאַר נאַכט ×”×Öø×˜ ער ×Ö·×Ø×±×”×’×¢×©×™×§×˜ די ×¤Ö¼×Ö·×Ø×˜×™×˜×•×Ø×Ÿ צו ×§×Öø×œ×¢×’×¢×” ×’×•×˜×¢Ö¾×¤Öæ×Ø×²Ö·× ×“ װאָה ×”×Öø×‘×Ÿ ×’×¢×“×Ö·×Ø×¤Öæ×˜ זיך ×Ø×¢×§×Öø×Ø×“×™×Ø×Ÿ במשך אַ שעה צװײ כּדי װינאָגראַד ×–×Öø×œ ×“×¢×Ø× ×Öø×š קענען ×¦×•× ×±×¤Öæ×©×˜×•×§×¢×°×¢×Ÿ ×¤Öæ×•×Ÿ דעם אַ גאַנצע זאַך און ×¤Öæ×Ö·×Ø×¢× ×“×™×§×Ÿ דאָה װערק ביז האַלבע נאַכט. ×Ö·×¤Öæ×™×œ×• אױב ×œ×›×ŖÖ¼×—×™×œ×” ×”×Öø×˜ ער ×Öø× ×’×¢×©×Ø×™×‘×Ÿ די דאָזיקע זאַכן ניט פֿאַר אַן עכטן קאָנצערט, פּנים־אל־פּנים, ×”×Öø×˜ זיך ×“×¢×Ø×¤Öæ×•×Ÿ באַקומען אַ נישקשהדיקער אָװנט ×¤Öæ×•×Ÿ ×§×œ×¢×–×ž×¢×Ø×²Ö·, טאַקע ×¤Öæ×•×Ÿ ערשטן ראַנג.

דעם לעצטן אָװנט פֿאַרן ×Öø×¤Ö¼×¤Öæ×œ×™ צוריק קײן אײראָפּע בין איך געװען אױף נאָך אַ קאָנצערט ×¤Öæ×•×Ÿ ā€ž×™×™Ö“×“×™×© × ×™×•Ö¾×™×Öø×Ø×§ā€œ, אַ קאָנצערט אין אָנדענק ×¤Öæ×•×Ÿ דער ×™×™Ö“×“×™×©Ö¾×–×™× ×’×¢×Ø×™×Ÿ און ×›Ö¼×œ×œÖ¾×˜×•×¢×Ø×™×Ÿ חנה קופּער זדל. אױף יענעם קאָנצערט ×”×Öø×˜ מען אױך צוגעטײלט די ×¤Ö¼×Ø×¢×ž×™×¢ אדנ ×¤Öæ×•×Ÿ ח. קופּער — אַן אױהצײכענונג פֿאַרן ā€ž×—×œ×•×ž×¢×Ÿ אױף ×™×™Ö“×“×™×©ā€œ. די הײַיאָריקע בעל־שׂמחהטע איז די ×§×Öø×œ×•×ž× ×™×”×˜×™×Ÿ און ×©×Ø×²Ö·×‘×¢×Ø×™×Ÿ ×Ø×—×œ ×§×¤Öæ×Ø×™×”×™×Ÿ. אי די ×œ×±×‘Ö¾×Ø×¢×“× ×¢×Ø×™×Ÿ, דזשעניפֿער יאָנג, אי ×§×¤Öæ×Ø×™×”×™×Ÿ אַלײן, ×”×Öø×‘×Ÿ ×’×¢×Ø×¢×“×˜ װעגן ā€ž×™×™Ö“×“×™×©Ö¾×ž×Ö·×§×”×™×ž×Ö·×œ×™×–×ā€œ און ā€ž×Ö·×Ø×‘×¢×˜×Ÿ טאַקע אױף ×™×™Ö“×“×™×©ā€œ. אי־הכי, אױב טאַקע אַזױ, שװימט אױף די קשיא, פֿאַר װאָה איז אין משך ×¤Öæ×•× ×¢× גאַנצן אָװנט קײן אײן רעדנער ניט ×Ö·×Ø×±×”×’×¢×˜×Ø×Öø×˜×Ÿ מיט אַ װאָרט אױף יי֓דיש? ×¤Öæ×•×Ÿ דעם ×“×Ø×™× ×’×¢×Ÿ ×ž×™×Ø, אַז מע טײלט צו די ×¤Ö¼×Ø×¢×ž×™×¢ דער עיקר טאַקע פֿאַרן חלומען אױף יי֓דיש — ניט דװקא פֿאַר ×©×¢×¤Öæ×¢×Ø×™×©×§×²×˜ אױף יי֓דיש גופֿא.

×¦×•×Ø×™×§×’×¢×©×ž×•×¢×”×˜, איז דאָה געװען אַ ×ž×—×™×”×“×™×§×¢×Ø קאָנצערט מיט יי֓דישע ×œ×™×“×¢×Ø, ā€ž× ×²Ö·×¢ קװײטן אױף אַן אַלטן ×‘×±×ā€œ. אײנער ×¤Öæ×•×Ÿ די נײַהטע ā€ž×§×°×²×˜×Ÿā€œ (בלומען), װאָה ×”×Öø×˜ הפּעציעל אױהגענומען בײַם עולם, איז געװען דאָה ליד ā€ž×°×Öø×” איז ×°×™×›×˜×™×§ā€œ. דאָה יי֓דישע ליד, ×’×¢×©×Ö·×¤Öæ×Ÿ ×¤Öæ×•×Ÿ ר׳ ××¤Öæ×Ø×™× װאַקהמאַן, הײבט זיך אָן מיט די װערטער ā€ž×°×™×›×˜×™×§ איז אַ ×©×‘×ŖÖ¾×§×•×“×©ā€œ, און יעדע הטראָפֿע ענדיקט זיך מיט די װערטער ā€ž×ž×¢ טאָר ניט װערן ×¦×¢×ž×™×©×˜ā€œ. אײַראַ טעמפּל ×”×Öø×˜ אױהגעזונגען װאַקהמאַנה ליד און צװישן די הטראָפֿעה ×¢×” ×Öø×¤Ö¼×’×¢×˜×²Ö·×˜×©×˜ אױף ענגליש. זײַן פּירוש איז אָבער ניט נאָר געװען אַ הך־הכּל און אױהטײַטשונג ×¤Öæ×•× ×¢× יי֓דישן טעקהט, נאָר אױך אַ ×§×Ø×™×˜×™×§ קעגן דעם ×¤Ö¼×Ö·×˜×Ø×™×Ö·×Ø×›×Ö·×˜ און די הערשנדיקע ×‘×Ö·×’×Ø×™×¤Öæ×Ÿ ×¤Öæ×•×Ÿ מין. אַחוׄ דעם איז צװישן די נײַע ×©×Ö·×¤Öæ×•× ×’×¢×Ÿ אױך געװען אַ ליד װאָה ×§×¤Öæ×Ø×™×”×™×Ÿ אַלײן ×”×Öø×˜ ××™×‘×¢×Ø×’×¢×–×¢×¦×˜ ×¤Öæ×•×Ÿ ענגליש אױף יי֓דיש: ā€ž×§×•× צו ×ž×™×Øā€œ, געזונגען ×¤Öæ×•×Ÿ האַשע ×œ×•×Ø×™×.

איך דאַרף זיך מודה זײַן אַז איך האָב, אױף אַן ××ž×Ŗ, הנאה געהאַט ×¤Öæ×•×Ÿ קפֿריהינה ×§×œ×•×’×¢×Ø און װיציקער רעדע, ×Ö·×¤Öæ×™×œ×• ה׳איז, בעוונותינו, ניט געװען אױף יי֓דיש. זי ×”×Öø×˜ ××•× ×˜×¢×Ø×’×¢×©×˜×Ø×Öø×›×Ÿ אַז ה׳איז װיכטיק, דער ×™×™Ö“×“×™×©×™×”×˜×™×©×¢×Ø ציבור ×–×Öø×œ בלײַבן אָפֿן פֿאַר נײַע, פֿריש צוגעקומענע ×œ×™×‘×”×Öø×‘×¢×Ø ×¤Öæ×•×Ÿ דער שפּראַך, װאָה הײבן ערשט אָן זיך צו לערנען װעגן יי֓דיש און יי֓דישקײט. דאָ איז כּדאַי צו ×‘×Ö·×ž×¢×Ø×§×Ÿ אַז ×ž×ž×©×•×Ŗ×“×™×§×¢ ×§×•×œ×˜×•×ØÖ¾×˜×¢×˜×™×§×²×˜ אױף יי֓דיש און אָפֿנקײט פֿאַרן ×‘×Ø×²×˜×¢×Ø×Ÿ עולם קענען גײן האַנט בײַ האַנט, װי ה׳װײַזט דער בײַשפּיל ×¤Öæ×•× ×¢× פּאַריזער ×™×™Ö“×“×™×©Ö¾×¦×¢× ×˜×¢×Ø.

קפֿריהינה ×”×±×¤Ö¼×˜Ö¾××±×¤Öæ×˜×• אױפֿן ×ŖÖ¼×—×•× ×¤Öæ×•×Ÿ יי֓דיש איז, על־כּל־פּנים, דאָה פֿאַרשפּרײטן ידיעות װעגן ×™×™Ö“×“×™×©Ö¾×§×•×œ×˜×•×Ø אין ניו־יאָרק, ×©×Ø×²Ö·×‘×Ÿ ×¤Öæ×¢×œ×™×¢×˜×Öø× ×¢×Ÿ װעגן דער אַשכּנזישער ×§×•×œ×˜×•×ØÖ¾×™×Ø×•×©×” און מאַכן ×Ø×¢×§×œ×Ö·×ž×¢ פֿאַר ×™×™Ö“×“×™×©Ö¾×˜×¢×Ö·×˜×¢×Ø, ×§×œ×¢×–×ž×¢×ØÖ¾×§×Öø× ×¦×¢×Ø×˜×Ÿ און כּדומה אַזעלכע זאַכן — דער עיקר מיט אַ ×§×Öø×œ×•×ž× ×¢ אױף ענגליש אין אַ ×¦×²Ö·×˜×©×Ø×™×¤Öæ×˜ װאָה איז אין גאַנצן געװידמעט דעם ענין יי֓דישע אידענטיטעט, ā€ž×˜×Ö·×‘×œ×¢×˜ā€œ. ×›×Öø×˜×© אַני־הקטן האָב ×˜×¢× ×•×Ŗ װאָה שײך דער ×¤Ö¼×Öø×œ×™×˜×™×©×¢×Ø נטיה ×¤Öæ×•×Ÿ יענער ×¦×²Ö·×˜×©×Ø×™×¤Öæ×˜, קומט איר

אַ הצענע ×¤Öæ×•×Ÿ ×Ø×—×œ קאַפֿריהינה פּיעהע, ā€ž×Ö· ×©×˜×•×ž×¢×Ø ×©×‘×Ŗā€œ ×”×Öø×˜ מען אויהגעשפּילט אויף דער בינע בשעת דעם ā€ž×—×œ×•×ž×¢×Ÿ אויף ×™×™Ö“×“×™×©ā€œÖ¾×Öø×•×•× ×˜. Photo by Rokhl Kafrissen

דערפֿאַר אַ יישר־כּוח — און אַ ×ž×–×œÖ¾×˜×•×‘Öæ! אַחוׄ פּובליציהטיק ×”×Öø×˜ זי אױך ×Öø× ×’×¢×©×Ø×™×‘×Ÿ צװײ פּיעהעה, ā€ž×Ö· ×‘×Ø×›×”ā€œ און ā€ž×©×˜×•×ž×¢×Ø ×©×‘×Ŗā€œ, ×ž×¢×Ø×”×˜× ×” אױף ענגליש, נאָר טײלװײַז אױך אױף יי֓דיש. ×¤Öæ×•× ×¢× ā€ž×©×˜×•×ž×¢×Ÿ ×©×‘×Ŗā€œ, אַ ×§×Öø×ž×¢×“×™×¢ װעגן ā€ž×“×™ הכּנות ×¤Öæ×•×Ÿ ×¢×˜× ×Öø×’×Ø×Ö·×¤Öæ×™×©×¢×Ø ×¤Öæ×Öø×Ø×©×•× ×’ā€œ ×”×Öø×˜ מען אױך געשפּילט אַ הצענע ×‘×¢×Ŗ×Ÿ אָװנט אין אָנדענק ×¤Öæ×•×Ÿ חנה קופּער.

אַז מע ×Ø×¢×“×˜ שױן װעגן טעאַטער, װעל איך ×¤Öæ×Ö·×Ø×¢× ×“×™×§×Ÿ די דאָזיקע ×Ø×²Ö·×–×¢Ö¾× ×Öø×˜×™×¦×Ÿ מיט אַ הױכפּונקט ×¤Öæ×•×Ÿ מײַן באַזוך אין ניו־יאָרק, דהײַנו מיטן ā€ž×¤Öæ×™×“×œ×¢×Ø אױפֿן ×“×Ö·×šā€œ אױף יי֓דיש, ××±×¤Öæ×’×¢×¤Öæ×™×Ø×˜ ×¤Öæ×•× ×¢× × ×Ö·×¦×™×Öø× ×Ö·×œ×Ÿ יי֓דישן טעאַטער ā€ž×¤Öæ×Öø×œ×§×”×‘×™× ×¢ā€œ. אפֿשר װאָלט מען געקענט טענהן, אַז דאָ ×—×–×Ø×˜ מען פֿונהנײַ איבער די הקאַרבאָװע מעשׂה ×¤Öæ×•×Ÿ די אַלטע יי֓דישע אַנגהטן װאָה שײך דעם המשך ×¤Öæ×•×Ÿ יי֓דישקײט און אַנטיהעמיטיזם — אָבער װאָה לערנט מען אָפּ ×“×¢×Ø×¤Öæ×•×Ÿ הײַנט און װאָה פֿאַר אַ שײַכות קען ×¢×” ×”×Öø×‘×Ÿ צו יי֓דן אין ×Ö·×ž×¢×Ø×™×§×¢? אַזױ צי אַזױ, דער ××•×¤Öæ×Ÿ װי אַזױ ×˜×‘Öæ×™×” דער ×ž×™×œ×›×™×§×¢×Ø, זײַן װײַב ×’×Öø×œ×“×¢ און זייערע ×˜×¢×›×˜×¢×Ø לעבן איבער די ×ž×Öø×“×¢×Ø× ×™×–×™×Ø×•× ×’ און די ×¤Öæ×Ö·×Ø×˜×™×œ×™×§×•× ×’ ×¤Öæ×•× ×¢× שטעטל אַנאַטעװקע שפּיגלט אָפּ אַ מין אַלמענטשלעכע דערפֿאַרונג. אױהער דעם איז די דאָזיקע ×¤Öæ×Öø×Ø×©×˜×¢×œ×•× ×’ ×¤Öæ×•× ×¢× מיוזיקל טאַקע אַ יוצא־מן־הכּלל צוליבן איכות הײַ ×¤Öæ×•×Ÿ מוזיק, הײַ ×¤Öæ×•×Ÿ ×©×±×©×¤Ö¼×™×œ×¢×Ø×²Ö· — און דערצו טאַקע אױף יי֓דיש.

עד כּאַן די ×¢×¤Ö¼×™×–×Öø×“×Ÿ ×¤Öæ×•×Ÿ מײַן באַזוך אין ניו־יאָרק. ×”×Öø×˜ זשע ניט קײן ×¤Öæ×Ö·×Ø××™×‘×œ איבער מײַן מענה־לשון. הך־הכּל האָב איך גוט ×¤Öæ×Ö·×Ø×‘×Ø×Ö·×›×˜ און געשעפּט גרױה תּענוג. ניו־יאָרקער יי֓דישיהטן, נעמט צו אַ גרוה ×¤Öæ×•×Ÿ דער אַלטער אײראָפּע און בלײַבט ×ž×™×Ø געזונט און שטאַרק!

The post Diary of a European Yiddishist in New York appeared first on The Forward.